Het wapenexportbeleid van de EU-lidstaten is gebaseerd op het juridisch bindende Gemeenschappelijk Standpunt inzake de uitvoer van wapens en militaire technologie. Dit Gemeenschappelijk Standpunt heeft tot doel te voorkomen dat wapens, militaire technologie en militaire onderdelen terechtkomen bij mensenrechtenschenders en oorlogsstokers. Het is gebaseerd op humanitaire waarden, op eerbied voor mensenrechten en de preventie van oorlog en geweld. Lidstaten zijn verplicht om hun nationale beleid op dit Gemeenschappelijk Standpunt af te stemmen.
Momenteel stelt de Europese Commissie ingrijpende beleidswijzigingen voor om regels binnen de Europese Unie te “vereenvoudigen”, waaronder ook regels op militair gerelateerde terreinen. Deze beleidswijzigingen worden aangestuurd door economische ideeën, zoals samengevat in het Draghi-rapport over het concurrentievermogen van de EU, en door militaire
ideeën, het meest recent samengevat in de ‘Defence Readiness Omnibus‘. Wat ontbreekt is het besef dat ongecontroleerde en onbeperkte wereldwijde wapenexport leidt tot meer onveiligheid en meer geweld tussen staten en tegen burgers. Het European Network Against Arms Trade (ENAAT) – een netwerk van onderzoekers en campagnevoerders dat pleit voor gecontroleerde en terughoudende wapenhandel – is zeer bezorgd dat de wijzigingen grotendeels onopgemerkt zullen worden doorgevoerd, terwijl ze zullen leiden tot een gevaarlijkere wereld met meer vluchtelingen en meer leed.
Ontmanteling van de controle op wapenuitvoer
Een bijzonder zorgwekkend voorstel is het “vereenvoudigen” van de EU-richtlijn voor de wapenhandel binnen de Europese Unie, kortweg het ‘Transfers-directief’. De eerste herziening van deze richtlijn in 2016 was al problematisch. De huidige herziening vormt een verdere stap richting deregulering van de wapenhandel binnen de EU, met mogelijk ingrijpende gevolgen voor de controle op uitvoer naar landen buiten de Unie.
Dit lijkt een technische kwestie, maar een grondige en brede analyse – inclusief de uitvoer naar landen buiten de EU en de snel toenemende militarisering – tonen aan dat het voorstel:
• de nationale systemen voor wapenexportcontrole ontmantelt, zonder alternatieve maatregelen voor te stellen die garanderen dat wordt voldaan aan het EU-Gemeenschappelijk Standpunt inzake wapenexport of aan het internationaal recht, in het bijzonder het VN Wapenhandelsverdrag (Arms Trade Treaty, ATT);
• verregaande de facto bevoegdheden toekent aan de Europese Commissie (EC), buiten haar formeel vastgelegde taken en mandaat, zonder adequaat bestuurlijk kader, zonder parlementair toezicht en zonder duidelijke inbedding in het Europees en internationaal recht.
• wapenbedrijven tot sleutelspelers maakt die zowel rechter als partij zijn bij de naleving van wapenexportregels, wat de transparantie vermindert en een klimaat van wijdverbreide onverantwoordelijkheid creëert.
Volgens het Gemeenschappelijk Standpunt van de EU is de controle op wapenexport gebaseerd op een nationaal vergunningensysteem voor individuele uitvoer van wapens, militaire onderdelen en technologie. Dit systeem van individuele vergunningen is cruciaal, omdat verschillende landen verschillende risicobeoordelingen maken op basis van democratisch debat. Duidelijke voorbeelden hiervan zijn de ernstige zorgen over wapenexport naar Saoedi-Arabië, die spelen in veel landen maar niet in alle, en de zorgen over wapenexport naar Israël, eveneens in veel landen maar niet overal.
Zelfregulering door de industrie
Met de voorstellen om de wapenhandel binnen de EU te “vereenvoudigen” beperkt de Europese Commissie in sterke mate de nationale, individuele beoordeling en breidt ze het gebruik van algemene vergunningen voor wapenexport uit (d.w.z. vergunningen die gedurende meerdere jaren onbeperkte aantallen en hoeveelheden toestaan) voor een brede waaier aan bedrijven, wapens en onderdelen. Tegelijk legt ze de verantwoordelijkheid voor de controle op de daadwerkelijke leveringen en op uitvoerbeperkingen bij de (belanghebbende) wapenindustrie zelf, in plaats van bij gespecialiseerde overheidsdiensten. Dit zal ertoe leiden dat militaire technologie, systemen en onderdelen worden verkocht en doorverkocht, en aan controle ontsnappen.
Met algemene vergunningen zullen de landen met het grootste aandeel in wapenproductie de controle krijgen over wapenuitvoer, ten koste van andere landen. Dit zal leiden tot een verlies aan controle voor kleinere landen die vooral onderdelen produceren, en voor landen met strengere exportregels. Daarnaast voorziet het voorstel in een uitbreiding van algemene vergunningen naar ‘Europese’ niet-EU-landen die deelnemen aan grensoverschrijdende projecten. Daarmee ontstaat het risico dat de controle over de wapenuitvoer niet langer in de EU-landen plaatsvindt, waar het Gemeenschappelijk Standpunt geldt, maar wordt verlegd naar niet-EU-landen, zoals Turkije, Oekraïne of zelfs Israël (dat al deelneemt aan veel Europese of EU-programma’s).
Dat de militaire industrie niet altijd alles, naar overal en zo snel als ze zou willen, kan uitvoeren, belemmert misschien commerciële belangen, maar is niet zonder reden. De commerciële belangen van de militaire industrie of de ‘stakeholders’, zoals de Europese Commissie hen noemt, moeten wijken voor de hogere belangen van vrede en mensenrechten. Dat is precies het doel van wapenexportcontrole. Het is bovendien niet logisch om het beleid inzake de controle op wapenuitvoer te wijzigen met ‘veiligheidsbelangen’ als rechtvaardiging, wanneer die wijzigingen juist tot meer onveiligheid leiden. (Zie bijvoorbeeld het rapport: ‘Arms trade, conflicts and human rights. Analysis of European arms exports to countries in armed conflict and human rights violation‘.)
Lidstaten moeten ingrijpen
Volgens het European Network Against Arms Trade moeten alle voorgestelde wijzigingen aan het Transfers-directief verworpen worden, omdat ze neerkomen op een nieuwe poging van de Europese Commissie om het vergunningsproces voor wapenuitvoer binnen de EU de facto over te nemen. Dit zal leiden tot een verlies van controle door de lidstaten over hun wapenexport. Met name het voorstel om meer beslissingen te delegeren zou de Europese Commissie in staat stellen om ongecontroleerd centrale aspecten van het vergunningenproces voor wapenexport te bepalen, zoals de definitie van wat ‘gevoelige onderdelen’ zijn, de gevallen waarin vrijstelling van exportregels gelden, de voorwaarden voor algemene exportvergunningen, of de drempel waaronder een land geen zeggenschap meer heeft over wederuitvoer van zijn militaire technologie naar landen buiten de EU (de de-minimisregel). In plaats van de controle op wapenuitvoer te versterken, liberaliseert de Europese Commissie de internationale wapenmarkt verder, wat een aanzienlijk risico vormt voor vrede en mensenrechten.
Aangezien de Europese parlementaire commissies voor Veiligheid & Defensie en Interne Markt hebben besloten dat deze ingrijpende beleidswijzigingen geen goedkeuring van de plenaire vergadering van het Europees Parlement behoeven alvorens de onderhandelingen worden opgestart met de Europese Raad – waarmee de normale democratische procedures worden omzeild – is onze hoop gevestigd op nationale regeringen en parlementen om deze liberalisering tegen te houden van een markt die bij uitstek streng gecontroleerd zou moeten worden.
Noot: Voor een uitgebreide analyse van de voorgestelde wijzigingen in het Transfers-directief zie de ENAAT-achtergrondnota ‘Weakening Arms Transfers Rules or how to sell principles & ethics for the sake of arms dealers‘.
Wendela de Vries – Stop Wapenhandel Nederland
Laëtitia Sédou – European Network Against Arms Trade Brussel/EU
Charlotte Kehne – Ohne Rüstung Leben Duitsland
Vertaling Soetkin van Muylem – Vrede België